Mogelijke gevolgen van een sluiting van de Straat van Hormuz

Landen rond de Perzische Golf (waaronder Qatar, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Iran en Bahrein) produceren een aanzienlijk deel van uiteenlopende grondstoffen. Dit betreft naast olie en gas ook helium, zwavel, veldspaat, gips, aluminium en bentoniet. Bij het in kaart brengen van de gevolgen is de problematiek rondom gas en olie buiten beschouwing gelaten. Voor helium is het regionale aandeel bijzonder groot: ongeveer een derde van de wereldproductie vindt plaats in het Midden-Oosten, met Qatar als dominante regio (zie figuur hieronder).

Een sluiting van de Straat van Hormuz bemoeilijkt vooral het maritieme transport van bulkgrondstoffen. Voor deze goederen zijn alternatieve routes over land doorgaans geen haalbaar alternatief. Hoewel een groot deel van de export uit de regio niet naar Europa maar naar Azië en Afrika gaat, kunnen verstoringen in transport en productie wereldwijd doorwerken in beschikbaarheid en prijzen.

Schade aan industriële infrastructuur

Naast logistieke beperkingen is er in de regio ook schade ontstaan aan industriële complexen. Met name het industriële complex Ras Laffan in Qatar, een belangrijke productielocatie voor vloeibaar aardgas en helium, is getroffen. Het herstel van beschadigde faciliteiten zal naar verwachting meerdere jaren in beslag nemen, wat leidt tot een structurele vermindering van de beschikbare heliumproductie.

Ook aluminiumsmelters in de regio ondervinden hinder door schade en verstoringen in de aardgasvoorziening. Omdat aluminiumproductie zeer energie-intensief is, werkt een beperkte gasaanvoer direct door in de productiecapaciteit. Dit vergroot de onzekerheid op de wereldwijde aluminiummarkt.

Gevolgen voor Nederland

Helium

Qatar was in de afgelopen jaren de grootste leverancier van helium aan Nederland. Het gas is schaars, niet vervangbaar en kan slechts op een beperkt aantal locaties wereldwijd commercieel worden gewonnen. De wereldwijde productiecapaciteit kan op korte termijn moeilijk worden opgeschaald. Diversificatie uit onder andere Algerije en de VS is mogelijk. Door een afnemend aanbod zal dit naar verwachting leiden tot hogere prijzen. De import van helium uit Rusland, een andere grotere producent van helium, is onderhevig aan Europese sancties. De meeste gebruikers van helium hebben langetermijncontracten. Hierdoor zijn de contractprijzen stabieler, al wordt verwacht dat deze prijzen bij heronderhandeling stijgen. De impact hiervan op het eindproduct blijft beperkt, omdat helium doorgaans een heel klein deel van de productiekosten vormt.

Vloeibaar helium is essentieel voor cryogene toepassingen in MRI-scanners in de zorg en kwantumonderzoek. Heliumgas is essentieel in de halfgeleiderproductie en industriële beschermende atmosferen. Voor de halfgeleiderindustrie maakt helium slechts een klein deel uit van de productiekosten.

Aluminium

Nederland importeert aanzienlijke hoeveelheden aluminium en aluminiumproducten uit het Midden-Oosten. Hoewel deze importen per productcategorie meestal geen meerderheid vormen, kan verstoring van productie en transport bijdragen aan mondiale tekorten en prijsstijgingen. Dit kan gevolgen hebben voor sectoren zoals bouw, transportmiddelen, verpakkingen en de hightechindustrie.

Overige grondstoffen

Voor andere grondstoffen, zoals fosfaat, zwavel en veldspaat, zijn de directe effecten op de Nederlandse leveringszekerheid naar verwachting beperkter. Eventuele gevolgen zullen zich vooral laten zien via wereldwijde prijsontwikkelingen en indirecte effecten in internationale waardeketens, bijvoorbeeld in de landbouw en metaalverwerking. Er zijn ook nog effecten op materiaalproductie te verwachtten door de gestegen energieprijzen en beperktere beschikbaarheid van zwavelzuur, dit betreft bijvoorbeeld nikkel.

Aanbevelingen

De ontwikkelingen rond de Straat van Hormuz laten zien hoe geopolitieke spanningen en verstoringen in logistieke knelpunten kunnen doorwerken in de beschikbaarheid van grondstoffen voor Nederland. Met name bij kritieke materialen waarvan de wereldwijde productie sterk geconcentreerd is (zoals helium) kan een langdurige verstoring leiden tot structurele onzekerheid in de levering. In lijn met de Nationale Grondstoffenstrategie (NGS) zetten de Nederlandse overheid en het NMO dan ook actief in op kennisopbouw en monitoring van deze kritieke materialen. Bijvoorbeeld het monitoren van kwetsbare productielocaties, transportroutes en ontwikkelingen op mondiale grondstoffenmarkten. De gesuggereerde handelingsperspectieven bouwen voort op bestaand beleid en richten zich op de middellange termijn.

Naast de inzet op diversificatie en verduurzamen van ketens, richt Nederland zich bijvoorbeeld ook op meer verwerkingscapaciteit in Europa. Daarnaast is het stimuleren van circulariteit en innovatie, zoals substitutie, een belangrijk perspectief. Zo kan het grondstoffengebruik van helium worden verminderd door gebruik te maken van moderne MRI scanners die geen helium nodig hebben. Missiegedreven innovatiebeleid kan onderzoek stimuleren naar cryogene koelsystemen voor sleuteltechnologieën, zoals imaging en kwantumtechnologie, die minder helium nodig hebben.